کاروانسرای آیراندیبی موقعیت طبیعی اثر: در ضلع شمالی کوهی که بر فراز آن قلعه ای مشهور به قلعه هلاکو وجود دارد، کاروانسرایی قرار دارد که در بین اهل محل به کاروانسرا شاه عباس معروف است و لیکن اسم اصلی آن کاروانسرای آیراندیبی(عریان تپه)می باشد. در ضلع جنوبی این کاروانسرا به ترتیب جاده آسفالته راه آهن و کمی دورتر کوه سنگی قرار گرفته است. سطح زمین در منطقه ای که بقایای کاروانسرا قرار دارد نسبتا مسطح می باشد. در اطراف محدوده کاروانسرا مناطق وسیعی دیده می شود که اکثرا به صورت زمین های زراعی بوده و عملیات کشت در آنها انجام میگیرد. در شمال کاروانسرا و در دوردستهای روستای پرزندعتیق در دامنه کوههای بلند به صورت یک لکه بزرگ به راحتی قابل رویت است. در ضلع غربی کاروانسرا اثراتی از بناهای گل آجری و سنگی مشاهده می گردد که همگی تقریبا متروک بوده و اثری از زندگی در آنها مشاهده نمی گردد. در پیشخوان ورودی کاروانسرا به عرض 15متر و در اضلاع اطراف کاروانسرا به عرض 10متر زمینهای اطراف آن به صورت حریم برف اندازه با اندازه کاروانسرا بوده است و این محدوده متعلق به کاروانسرا و خود حریم آن می باشد 2 - موقعیت فعلی اثر: آذربایجان شرقی، جاده مرند – جلفا، سه راهی روستای میاب- هرزند و... کاروانسرای شاه عباسی (آیراندیبی --- 3- تاریخچه و وجه تسمیه اثر: چنانچه از پژوهشهای انجام گرفته در مورد این اثر برمی آید این بنا متعلق به قرن هفتم ه. ق بوده است و در طول 7 قرن گذشته مامن و مسکن کاروانیان و رهگذران بوده است. آیریندیبی احتمالا نام معانی می باشد که در فارسی از آن به عنوان عریان تپه یاد می شود و به احتمال زیاد کاروانسرا نام خود را از آن یافته است . 4- سوابق پژوهشی اثر (شناسایی، بررسی، گمانه زنی، حفاری:مهمترین شناسایی و پژوهشی که در مورد این اثر انجام گرفته همانا توسط دیولافوا که در قرن 19 از ایران دیدار کرده است می باشد که در سفرنامه خود اطلاعات و تصویری ازاین بنا وجود دارد 5- تزئینات، نوع مصالح، ابعاد اثر:مصالحی که در این بنا به کار رفته است عموما از آجر و سنگ و ملات می باشد که به احتمال زیاد سنگها را از کوهی که در نزدیکی این کاروانسرا می باشد به دست آورده اند. ابعاد سنگها متنوع می باشد و لیکن ابعاد متوسط سنگهایی که در این بنا کاربرد زیادی نسبت به بقیه داشته اند عبارت است از : طول=105سانتیمتر، عرض=55 سانتیمتر و ارتفاع(ضخامت)=25 سانتیمتر. به علت تخریب کلی بنا اثری از تزئینات در آن دیده نمی شود. به جزء 2 تکه بزرگ آجری فرو ریخته که متعلق به سردر ورودی بوده و در آن آجرکاری به شکل مدور که در معماری ایرانی از آن به عنوان فرمهای شمسی یاد می شود همراه با کاشیکاری دیده می شود. سردر دارای مقرنس کاری گچی و دیوارها دارای ترکیبی از آجر و کاشی (معقلی) بوده است. کاروانسرای خواجه نظر عباسی - موقعیت بنا:آذربایجان شرقی، جلفا، کرانه جنوبی رودخانه ارس در نوار مرزی ایران و جمهوری خودمختار آذربایجان، در کنار پل ضیاء الملک - 2- تاریخچه بنا: تاورنیه فرانسوی این کاروانسرا را دیده و می نویسد: خواجه نظر از ارامنه معتبری بود که از جلفا خارج شدند، چون در تجارت ترقی کرد و نزد شاه عباس و جانشین او شاه صفی اعتبارات حصل نمود او را کلانتر ملت ارامنه کردند. به افتخار وطن اصلی خود جلفا، 2 کاروانسرای بزرگ در آن جا بنا کرد که هنوز در طرفین رودخانه باقی هستند و بیشتر از 100000 اکو در آنجا خرج کرد، اما این دو بنای عالی به واسطه فوت بانی ناتمام ماندند. در 3 کیلومتری جلفا، کاروانسرای ویرانه ای وجود دارد که بنای آن در زمان شاه عباس کبیر به هزینه خواجه نظر ارمنی، از مقربان درگاه شاهی به عمل آمده است. این کاروانسرابه نام کاروانسرای جلفا نیز معروف است - 3- مشخصات بنا:کاروانسراهای عباسی دارای پلانهای مدور- چند ضلعی – دو ایوانی – کاروانسرا با تالار ستون دار و چهار ایوانی بوده اند. اما در این بین یک سری کاروانسراها دارای پلان های متفاوت با این الگو می باشند. مانند کاروانسرای سبزه وار و نیز کاروانسرای خواجه نظر جلفا. این کاروانسرا دارای حیاط مرکزی و سه ایوان در سه طرف حیاط می باشد بنا در سه ضلع حیاط چرخیده و مصالح آن سنگ تراش و آجر میباشد. دارای پوششهای گنبدی شکل با طاق جناقی می باشد. پلان مستطیل شکل دارد از داخل راهروهایی جهت دسترسی به اتاقها وجود دارد. طول بنا دو برابر عرض آن می باشد. کاروانسرای تیکمه داش - موقعیت بنا:بستان آباد، جاده ترانزیتی تبریز- تهران، 5/1 کیلومتری روستای تیکمه داش و5/2 کیلومتری روستای انجلن 2- شرح مختصری از بنا: این بنا در میان اهالی بنام عباسی – مانند بسیاری از کاروانسراها به کاروانسرای شاه عباس شهرت یافته است و قدمت آن مربوط به دوره صفویه می باشد - . 3- مشخصات فنی بنا : این کاروانسرا به شکل مستطیل به اندازه 52/31در5/22 متر و به فرم چهار ایوانی ساخته شده است. دارای چهار برج چهار گوشه بنا دو برج نیم دایره در ضلع شمالی و یک برج نیم دایره ای شکل در دو ضلع شرقی و غربی کاروانسرا است. این برج ها بیشتر جنبه تزئینی داشته و داخلشان با مصالح پر شده است و بعنوان شیب بند عمل می کرده است. این کاروانسرا در جهت شرقی و غربی ساخته شده است که شامل یک حیاط بزرگ در وسط و حجرات سرتاسری در اضلاع می باشد. بنا آجری با پی های سنگی و مصالح به کار رفته آجر، سنگ، گچ و آهک می باشد. - 4-- نوع مالکیت بنا :اوقافی و در اختیار اداره اوقاف و امور خیریه استان آذربایجان شرقی می باشد - 5- قدمت بنا:صفویه - 6-- نوع بهره برداری و خصوصیات بارز بنا :کاربری قبلی بنا کاروانسرا می باشد ولی هم اکنون متروکه می باشد و خدمات بین راهی و مهمانسرا پیشنهاد می شود از ویژگیهای بارز بنا قرینه بودن و چهار ایوانی بودن بنا است و دیگر ویژگی اصلی بنا قرارگیری کاروانسرا در مسیر جاده ابریشم می باشد. - 7- تزئینات بکار رفته و نوع آن:تزئینات بنا شامل پایه ها و قاب بندی های آجری و در برخی از دهانه ها در داخل حجرات دارای کاربندی های آجری می باشد. - - کاروانسرای داش آتان (حاجی شیخ) - - موقعیت اثر : آذربایجان شرقی- تبریز- خیابان خاقانی- کاروانسرای داش آتان 2- تاریخچه و وجه تسمیه اثر: تاریخچه این بنا به دوره قاجاریه می رسد. چنانکه در نقشه دارالسطنه تبریز که به سال 1297 ه.ق (1255 ه.ش) می رسد موقعیت این کاروانسرا به نام کاروانسرای حاج شیخ جعفر موجود است. حاج شیخ از تجار بنام ظروف چینی بوده که این کاروانسرا توسط ایشان بنا شده و بنام کاروانسرای حاج شیخ معروف گشته است و بعدها به کاروانسرای داش آتان نیز نامیده شده است. 3- ویژگی اثر: کاروانسرای داش آتان بعنوان یکی از معدود کاروانسراهای داخل شهری برجای مانده حائز اهمیت می باشد. این بنا با الگوی کاروانسراهای منطقه غرب شامل پوشش غیر مسطح آجری طبقه همکف، پوشش مسطح چوبی طبقه اول و ستونهای چوبی و رواقهای با پوشش چوبی در طبقه اول حائز اهمیت بوده و با ارزش می باشد. 4- تزئینات، نوع مصالح و ابعاد بنا: این بنا با پلانی به ابعاد 8/25 در 13 متر با حیاط مرکزی و در دو طبقه همکف و اول اجرا شده است. مصالح بکار رفته در بنا سنگ، آجر و چوب می باشد. پوشش سقف طبقه همکف پوشش آجری غیرمسطح و پوشش سقف طبقه اول و رواقهای این طبقه پوشش تیرچوبی می باشد. بنا فاقد تزئینات خاص معماری است. - - کاروانسرای گویجه بئل - 1- موقعیت بنا: جاده تبریز- اهر، گردنه گویجه بئل، کاروانسرای گویجه بئل. 2- شرح مختصری از بنا و مشخصات فنی بنا: این بنا از نوع کاروانسراهای کوهستانی- بدون حیاط مرکزی است - پلان آن مستطیل شکل می باشد که در گوشه های بنا با برجکهایی تقویت شده است. هشتی ورودی از طرف غرب به داخل سالن با 5 گنبد عرقچین باز می شود، سالنهای طرفین کالدور میانه از هر طرف 5 سالن (جمعا 10سالن) از کالدور مرکزی منشعب شده است، دیوارها در داخل و خارج با سنگ مالون بنا شده و سقفها آجری است. سقف راهرو مرکزی با گنبد های عرقچین و سقف سالنهای شمالی و جنوبی طاق آهنگ است. 3- قدمت بنا: احداث بنا با توجه به شواهد و قرائن می تواند متعلق به دوره صفویه باشد. 4- نوع بهره برداری و خصوصیات بارز بنا: از این بنا بعنوان کاروانسرای کوهستانی استفاده شده است. ازخصوصیات بارز آن بسته بودن بنا و طراحی آن برای مناطق کوهستانی و سردسیر و زمستانهای سخت و پربرف می باشد - - کاروانسرای شاه عباسی - 1- موقعیت بنا : جاده تبریز- اهر(گردنه گویجه بئل به طرف اهر)، بعد از کاروانسرای گویجه بئل، کاروانسرای شاه عباسی 2- شرح مختصری در مورد بنا : مانند بسیاری از کاروانسراها به کاروانسرای شاه عباس شهرت یافته است و قدمت آن بر طبق شواهد مربوط به دوره صفویه می باشد. 3- مشخصات فنی بنا: نمای خارجی کاروانسرا سنگی و نمای داخل شامل پایه های سنگی به ارتفاع 20/1 متر بقیه قسمتها آجر می باشد. هم اکنون بخشهای عمده ابن کاروانسرا تخریب شده است و تنها 5 حجره ان تقریبا سالم مانده است. 4- قدمت بنا : بر طبق شواهد معماری مربوط به دوره صفویه می باشد. 5- نوع بهره برداری و خصوصیات بارز بنا: کاربرد قبلی بنا کاروانسرا می باشد ولی فعلا به صورت متروکه رها شده است، این کاروانسرا فاقد حیاط مرکزی است و مانند کاروانسراهای کوهستانی برون گرا می باشد. 6- تزئینات بکاررفته و نوع آن : بنا دارای نمای سنگی است ورودی آن آجر کاری نشده است فضاهای داخلی نیز از راه سنگی و بقیه قسمتها آجری می باشد. - - - كاروانسراي خواجه ملكم– مراغه - . مـوقعيـت بنـا : مراغه، خيابان خواجه نصير، مابين ميدان خواجه نصير و ميدان مصلي، محله سالارخانه، سراي خواجه ملكم 2. شـرح مختصـري از بنـا : عصر طلايي كاروانسراها در ايران متعلق به دوره صفويه و اوائل قاجار مي باشد. بنا به گفته صاحبان قديمي حجره ها، ‌در اين سرا (كاروانسرا) سنگ نوشته اي در زيرزمين قسمت جنوبي وجود داشته كه تاريخ بنا را 300 سال پيش نشان مي دهد، اما متاسفانه امروزه روي آن با سيمان پوشانده شده است. اين بنا به نام آقاي ملكم آفتاندينان معروف به خواجه ملكم كه شخصي ارمني و تاجر بوده ثبت شده است و بنا نيز به نام ايشان معروف است. 3. مشخصـات فنـي بنـا : اين بنا در قسمتهاي مختلف از يك تا سه طبقه تشكيل يافته است. ورودي بنا كه از محله سالارخانه مي باشد بوسيله يك درب بزرگ چوبي (قديمي) كه سردر آن در قسمت داخلي فرو ريخته است به حياط مركزي كه در گذشته نهر آبي نيز در آن جريان داشته است متصل است و دور تا دور آنرا حجره هايي با سقف كاهگل كه بر روي حصيري كه بعنوان عايق نم زدا استفاده شده در برمي گيرد. ورودي ديگر بنا در قسمت غرب است كه به ميدان آردفروشان سابق منتهي مي گردد. در اين قسمت نيز چون قسمت شرقي بناپاي طاق سردر و قسمت خيز آن در ديوارها كاملا مشهود است، ولي از تصاوير باقيمانده به خوبي ديده مي شود كه اين قسمت داراي طاق (پنج او هفت) با آجركاري خفته راسته بوده است. مصالح بكار رفته در اين بنا عبارتند از: 1- قلوه سنگ در پي ها 2- سنگهاي تراشيده (سينجان) در ازاره ها 3- آجرهاي چهار گوش در اطراف سنگهاي ازاره 4- در قسمت غربي بنا خشتهاي از پشت آجرهاي ريخته به چشم مي خورد. 4. نـوع مـالكيـت بنـا : مالكيت بنا خصوصي است. 5. قـدمت بنـا : قاجاريه 6. نـوع بهـره بـرداري و خصـوصيـات بـارز بنـا : در حال حاضر اين بنا يك مكان تجاري است كه سابق بر اين محلي جهت سبزه پاككني و بسته بندي سبزه ها جهت صادر كردن به كشورهاي خارجي بوده است. امروزه از حياط بنا به عنوان پاركينگ خودرو و از حجره ها بعنوان مغازه هاي خواربار فروشي (عمده فروش) استفاده مي گردد. طاق و قوسهاي بكار رفته در بنا و نحوه قالبندي پنجره ها از خصوصيات بارز بنا بشمار مي رود. 7. تـزئينـات بكـار رفتـه : 1- طاق و قوسهاي كليل تزئيني با آجركاري زيبا. 2- پاي ستونهاي سنگي زيبا با ستون هاي چوبي و سرستون هاي چوبي ساده. 3- پنجره هاي چوبي با طرح زيباي شمسه. 4- نقاشي روي گچبريهاي ترنجي و نقوش هندسي. 5- طاق خنچه پوش زيرزمين بخش غربي كه داراي وروديي با طاق كليل و طاقچه هايي با قوسهاي هلالي مي باشد. 6- آجركاري بالاي در و پنجره ها . 8. تـوضيحـات ضـروري و اختصـاصي بنـا : شايان ذكر است كه ساخت و ساز بدون در نظر گرفتن بافت سنتي سرا و كليه حجره ها در شرف انجام بود كه با دخالت اداره ميراث فرهنگي از تبديل بقاياي حجره هاي سنتي به مغازه هاي مدرن ممانعت بعمل آمد كليساي سنت استپانوس كليساي سن استپانوس يكي از كليساهاي با عظمتي است كه بين قرن هاي چهارم تا ششم هجري ( 10 تا 12 م ) ساخته شده است. اين كليسا در 18 كيلومتري غرب جلفا در دره اي سبز و خرم معروف به دره شام بر يك بلندي بنا شده است. سبك معماري آن آميزه اي است از شيوه هاي معماري اورارتو ،‌اشكاني ، ‌يوناني و رومي كه بعد از ساخت بناهاي شگرف اچميادزين ، طاديوس ، استپانوس . اين تداخل سبك ها به نام سبك و شيوه ارمني مشهور شد -کلیسای سرکیس مقدس موقعیت اثر:تبریز، خیابان شریعتی جنوبی، محله لیل آباد، کوچه بارون آواک، مدرسه ساهاکیان و کلیسای سرکیس مقدس -2 تاریخچه و وجه تسمیه اثر: این کلیسا در سال 1821 م – 1237 ه.ش بدست شخصی بنام پطروسیان ساخته شده و در سال 1845 مرمت شده است و همچنان در محل خود باقی می باشد. این کلیسا به یاد و نام کلیسایی سرکیس آذرشهر و بدست ارامنه همان منطقه که به تبریز کوچ کرده بودند ساخته شده است و کتیبه و سنگ در صلیب آن کلیسا نیز به تبریز انتقال یافته و در مورد سرکیس مقدس در منابع آمده است که از اولین ایمان آورندگان است که برای تبلیغ به مازندران آمده و همانجا شهید شده است. 3- نوع و توضیحات مالکیت اثر: تحت مالکیت و نظارت خلیفه گری ارامنه کل آذربایجان واقع در خیابان شریعتی جنوبی می باشد. 4- ویژگی اثر: بنای کلیسا سبک ارمنی داشته و پلان آن به شکل صلیب است. این بنا از سنگ بوده و با پوشش سیمانی اندود شده است. مهمترین شاخص این سبک معماری فرم گنبد آن است گنبدهای کلیسای ارمنی بصورت کشیده و تمثیلی از کوه آرارات که سمبل آزادی و استقلال حکومت ارمنستان است. در اصلی کلیسا در قسمت شرقی و دو در فرعی در شمال و جنوب واقع است که ناقوس کلیسا بر در فرعی شمالی قرار دارد. محراب در قسمت و محور شرقی، غربی روبروی در شرقی قرار دارد، در سایت کلیسا در پای دیوار شرقی یک بنای یادبود سنگی برای شهدای ارامنه ساخته شده است که در کتیبه یادمان این مجموعه نام شهدا آورده شده و در پایین این یادمان در کادری بفرمان ارمنی نوشته شده، بنای یادبود شهدای 24 آوریل 1915 قتل عام ارامنه دیوار این بنا از سنگهای سرخ رنگ آذرشهر سلخته شده و در طرفین این یادمان یک عقاب فلزی و سمبل آزاد منشی، جاودانگی و یک شمشیر سمبل مقاومت و قدرت نصب شده که بصورت قرینه در هر سمت قرار دارد. 5- تزئینات، نوع مصالح و ابعاد اثر:جنس این بنا از سنگ بوده دو روی دیوارهای داخلی و خارجی اندود سیمان شده است. در ورودی شرقی ( اصلی ) کلیسا سنگ قبری مربوط به کشیش در هاکوپ قاراپیتان و در دست چپ وجود دارد که در اطراف آن سه سکو برای برافروختن شمع وجود دارد. در سمت راست ورود یاتاقکی برای استقرار بانوان مسئول کار کلیسا وجود دارد. ویژگی های درهای کلیسا چوبی بودن و چهارلنگه بودن آن است، کلیسا در یک طبقه و یک نیم طبقه قرار دارد، در ورودی صحن کلیسا در سمت راست پله های چوبی تعبیه شده که به بالکن ( نیم طبقه ) که محل استقرار دسته اجرایی موزیک می باشد، صحن کلیسا دارای چهار ستون است که محراب بوسیله نرده حائل از صحن کلیسا جدا شده است و بلندی سطح آن از کف کلیسا 80 سانتی متر است، تزئینات محراب عبارتند از : 1- تصویری از حضرت مسیح بربالای پله ها. 2- صلیب ، کندروان ، ظروف مخصوص نگهداری نان و شراب مقدس از جنس نقره. 3- نمونه هایی از بافتنیهای نظری بانوان ارمنی .4- آفتابه لگن مخصوص کشیش .5- دو تابلو در طرفین پله های محراب .6- عصای مخصوص خلیفه که دارای دو مار است .7- جایگاه مخصوص خلیفه در پشت یکی از ستونهای محراب در سمت چپ .8- حوضچه غسل تامید از جنس سنگی در سمت چپ پله های محراب .9- یک جفت پایه سنگی مرمرین برای قرار دادن شمعدانها درپای ممرات. 10- تابلوهای ترسیمی آشوت کولدن در صحن کلیسا. 11- چهار تابلو نصب شده بر چهار کاربندی کلیسا از قوسین ارمنی. 12- یک جفت اتاق انباری و رختکن در طرفین محراب در پشت آن. 1)کلیسای مریم مقدس (دره شام جلفا) - موقعیت بنا: در محل تلاقی دو رودخانه آق چای و ارس در سطح وسیعی و صافی که به صورت طبیعی است و در حاشیه جنوب ارس قرار گرفته، روستای سنگی دره شام و در حاشیه شرقی این روستا، کلیسای مریم مقدس (تفه مریم ) شکل گرفته است. 2- شرح مختصری در مورد بنا : این بنا دارای کتیبه یا سنگ نوشته نمی باشد که بتئان با استناد به آن برای بنا تاریخ گذاری کرد ولی طبق شواهد و مدارک و متون تاریخی، قدمت و تاریخ این کلیسا به دوران صفویه و قبل از آن برمی گردد. کلیسای مریم مقدس و روستای دره شام تا دوره صفویه فعال بوده و زندگی در آن جاری بوده ولی بعد از آن کوچه نون ارامنه جلفا به جلفای اصفهان توسط شاه عباس این روستا نیز متروکه گردیده و پس از آن جمعیت زیادی در آن زندگی نمی کند. 3- مشخصات فنی بنا : بنا دارای مصالح سنگی می باشد که در دیواره ها به صورت لاشه چینی و گنبدهای تمام سنگی اجرا شده است و در فضای داخلی دارای اندود گچی می باشد و در بخش اندکی نقاشی نیز دیده می شود. مساحت کلیسا 540 مترمربع می باشد. 4- نوع مالکیت بنا : اوقافی و در اختیار اداره اوقاف و امور خیریه استان می باشد. 5- قدمت بنا : صفویه 6- نوع بهره برداری و خصوصیات بارز بنا : بنا درحال حاضربه صورت متروکه رها شده است و در مواقعی محل نگهداری احشام شده است ولی در گذشته دارای کاربری مذهبی بوده است و می تواند بعد از مرمت و احیاء بنا و روستا مورد استفاده گردشگران و پژوهشگران قرار گیرد – بنا دارای ساختاری سنگی می باشد که به صورت لاشه دیوار چینی شده است بنا دارای گنبد سنگی است و در حاشیه شرقی روستای دره شام واقع شده است. 7- تزئینات بکاررفته و نوع آن : تنها در سردرب ورودی کلیسا از سنگهای تراش و تزئینات سنگی استفاده شده است نوع تزئینات گل و بوته و صلیب می باشد که به صورت جدا در بخشهای مختلف دیواره به کار رفته است. کلیسای مریم ننه - موقعیت اثر: آذربایجان شرقی – تبریز – خیابان مارالان – کوچه ارمنی دونن. 2- تاریخچه و وجه تسمیه اثر: بنا مربوط به دوره قاجار می باشد که در اطراف آن قبرستان قدیمی ارامنه نیز قرار دارد. ولی قسمت سالن اصلی آن در دوره پهلوی بازسازی شده است. 3- نوع و توضیحات مالکیت اثر: مالکیت آن از نوع عمومی (دولتی) بوده و در اختیار شورای خلیفه گری ارامنه قرار دارد. 4- ویژگی اثر:سازه وزنی با پوشش سقف سغ می باشد. فضاهای آن شامل : سالن اصلی – اتاقک محراب – رختکن کشیشان و انبار در طرفین اتاقک محراب؛ می باشد. طاقهای بکاررفته درداخل بنا از نوع پنج او هفت و کاربندی آن از نوع دوازده ضلعی اختری می باشد. پوشش سقف قسمت سالن اصلی در بازسازی مجدد بصورت تخت اجرا شده است و چفرهای بکاررفته برروی نعل درگاههای آن در این بازسازی از نوع اژیو می باشد. - 5- تزئینات، نوع مصالح و ابعاد اثر : تزئینات: آجرکاری در نمای داخلی – کاربندی در پوشش زیرسقف گنبد و قاب بندی های آجری در نمای خارجی بنا. نوع مصالح : سنگ در پی – خشت و آجر در قسمت دیوارها و تیرهای چوبی در پوشش سقف بنا در قسمت جدید سالن اصلی ( بازسازی شده در دوره پهلوی ). ابعاد و اندازه : طول 20 متر – عرض 80/6 متر کلیسای کاتولیبک ها - موقعیت بنا : تبریز – کوچه میارمیار – شمال پاساژ خمینی – کلیسای کاتولیک ها (عذرای توانا ) 2- تاریخچه و مشخصات بنا:ساختمان این کلیسا در سال 1912 میلادی /1291 هجری شمسی به اتمام رسیده و بزرگترین کلیسای ایران بشمار می رود. نمای این کلیسا آجری است. طول کلیسا 30 متر و عرض آن 15 متر و به ارتفاع 12 متر است. در ورودی به دهلیز کوچکی باز می شود که در صحن کلیسا در مقابل آن قرار گرفته است و در طرفین آن راه پله های تنگ و باریکی وجود دارد که به بالکن کوچکی که محل استقرار گروه کر کلیساست، منتهی می شود. برج ناقوس کلیسا در بالای این بالکن واقع شده است. تالار اجتماعات کلیسا مستطیلی شکل است و دارای چهارده ستون سفید رنگ مستقر در دو ردیف که همه ستونها دارای سرستونها زیبایی است. 3- نوع بهره برداری - خصوصیات بارز و عوامل تزئین شده بنا: مراسم بزرگ ملی و مذهبی کاتولیک ها اعم از اعیاد و جشنها و مجالس دینی در کلیساها برگزار می شود. در بالای در ورودی کلیسا گچبری زیبای حضرت مریم را در وسط ده فرشته مقدس نشان میدهد. طرح این اثر هنری در سال 1923 میلادی – 1302 ه.ش به وسیله فرانس کوردون فرانسوی تهیه گردیده است. محراب کلیسا با کف آن همسطح است، در دیوارهای محراب تزئینات چوبی نصب شده است. 4- نوع مالکیت بنا: مالکیت بنا متعلق به مسیحیان کاتولیک ایران می باشد کلیسای سهرقه موقعيت : روستاي سهرل يا سهرقه – بعد از فرودگاه تبريز در 13 كيلومتري جاده آسفالته تبريز مرند و در 35 كيلومتري تبريز واقع شده است. قدمت : قاجاريه معرفي بنا : بنا توسط معماران روس و فرانسوي و استادكاران آذربايجاني ساخته شده است و قدمت آن را به سال 1840 ميلادي رقم زده اند . اين كليسا در اثر زلزله 1936 به شدت آسيب ديده و بعد از آن واقعه درها و پنجره هاي بنا به تاراج رفته است ولي آنچه از آن دوران به يادگار مانده خود در شمار يكي از نفايس معماري آذربايجاني به شمار مي آيد.بنابه شكل مستطيل به ابعاد 30/6 * 45/18 متر است كه با آجر ساخته شده و از سه قسمت ورودي، تالار مركزي و محراب تشكيل يافته است .ضلع غربي بنا را ،ايوان آجري آن تشكيل ميدهد كه بوسيله دو راه پله به برج ناقوس كليسا كه آن هم بصورت برجي بلند با پلان ستاره اي شكل و گنبد رك خياري جلب توجه ميكند، ارتباط مييابد .تالار مركزي كليسا ، داراي پلان مستطيل شكل با پوشش گنبدي است . طاق مركزي آن نيز بوسيله كاربنديهاي آجري به پلاني 10 ضلعي تبديل ميشود كه پايه گريو گنبد تالار بر روي آن قرار ميگيرد.پوشش خارجي بنا به صورت گريو استوانه اي و گنبدي مخروطي خودنمايي ميكند .طرح آجركاري گنبد نيز از مهمترين كارهاي دوران قاجاريه محسوب ميشود. محراب كليسا در منتهي اليه ضلع شرقي بنا ، با گنبد رك بر روي گريوي هشت ضلعي قرار گرفته است. بر روي ديوار خارجي كليسا طاقنماهايي با طاق هلالي شكل تعبيه كرده اند كه از يكنواختي و سادگي بنا مي كاهد. كليساي هريپ سيمه (موجومبار كليساي موجومبار يا سنت هريپ سيمه St.Herepsime در روستاي موجومبار حدود 30 كيلومتري جاده تبريزـ مرند واقع شده است. مولف كتاب تاريخچه ارامنه در آذربايجان (نوره آيرمان) مي نويسد: «وجود سنگهاي رج اول كليسا نشان مي دهد كه ساختمان اوليه اين كليسا حدود 800 سال قبل در اوايل قرن 13 ميلادي ساخته شده است ولي به استناد سنگ نبشته روي سنگهاي زير بناي كليسا اين بنا يك بار در سال 1691 ميلادي بازسازي شده و در سال 1840 ميلادي نيز براثر زلزله شديدي كه در منطقه روي داد، يكي از ديوارهاي كليسا خراب شد كه مجدداً بازسازي گرديد. ابعاد كليسا 13×23 و به ارتفاع 8 متر با سقف شيرواني است كه روي آن را خاك و شن پوشانده است. تمامي بنا با سنگ لاشه ساخته شده و روي چهار ستون قرار گرفته و محراب كليسا به شكل نيم دايره در ضلع شرقي و وسط دو اتاق كوچك ساخته شده است. شش نورگير در بالاي دیوارهای غربي و شرقي و ديوارهاي جنوبي و يكي نيز در سقف كليسا به فضاي محوطه بزرگ داخل بنا نور ملايمي مي بخشد نمازخانه چوپان نمازخانه چوپان (ناخيرچي) - جلفا مـوقعيـت بنـا : جلفا، كنار رودخانه ارس در نوار مرزي ايران و جمهوري خودمختار آذربايجان بر سر راه كليساي سنت استپانوس شـرح مختصـري از بنـا و مشخصـات فنـي بنـا : نمازخانه ناخيرچي در دامنه جنوبي رود ارس، بر دامنه كوه در غرب نمازخانه سنت استپانوس قرار دارد. ناخير در تركي آذري به معني ( گله گاو ) است و ناخيرچي به معني گاو چران مي باشد. عبدالعلي كارنگ مي گويد : سركيس، نگهبان پير كليساي سنت استپانوس مي گفت از پدران خود شنيده ام كه اين نمازخانه را مرد گاوچراني ساخته است تا چوپانان و گله بانان نيز، در ايام اشتغال در بيرون از روستا از درك فيض نماز كليسا بازنمانند. اين نمازخانه را در منطقه كليساي چوپان مي گويند و به آندره وردي منسوب است. كليسا داراي پلان صليبي شكل محاط در مستطيل و يك گنبد مركزي مي باشد. گنبد آن بر روي طوقه استوانه اي استوار است. نـوع مـالكيـت بنـا : بنا در مالكيت خليفه گري ارامنه مي باشد. قـدمت بنـا : صفويه نـوع بهـره بـرداري و خصـوصيـات بـارز بنـا : متروكه - بنا سنگي است. تـزئينـات بكـار رفتـه : اين نمازخانه همانطور كه در تاريخچه آن آمده ايت چون مورد استفاده قشر ساده و بي آلايش چوپانان بوده است بناي آن نيزمانند زندگي چوپانان ساده و زيبا و بي آلايش مي باشد. اقـدامـات انجـام شـده : در سالهاي 72 - 71 ديواره هاي سنگي آن مرمت شده است. تـوضيحـات ضـروري و اختصـاصي بنـا : اين بنا در كنار رود ارس – كاروانسراي عباسي و پل ضياء الملك قرار گرفته است.